Конституциялық комиссияның құрамы
Мемлекет басшысының жарлығыменКонституциялық комиссияның құрамы бекітілді. Комиссияға шамамен 130 адам кірді. Олардыңқатарында Ұлттық құрылтай мүшелері, танымал конституциялық құқық мамандары, бизнес және корпоративтік сектор өкілдері, қоғамдық ұйымдар мен құқық қорғаусаласының өкілдері, сарапшылар, медиа қызметкерлері, ғылыми және мәдени қауымөкілдері, Парламент депутаттары мен мемлекеттік қызметшілер бар.
Комиссия құрамына Парламентте өкілдігі бар барлық партиялардың (Amanat, Ақ жол, Ауыл, ЖСДП, ҚХП, Respublica) өкілдері де енді.
Бұл Конституциялық комиссияныңқазақстандық қоғамның негізгі салаларынтолық қамтығанын және елдегі ең біліктімамандарды бір алаңға жинағанын көрсетеді. Комиссия құрамында заңгерлер, экономистер, саясаттанушылар және басқа да салалықсарапшылар бар.
Комиссияны құрастырған кезде негізі кәсібиқұзырет екені анық. Сонымен бірге оныңқұрамы ішкі тепе-теңдігімен ерекшеленеді.
Өңірлік өкілдік те қамтамасыз етілді: Комиссия құрамында елдің барлық аймағынан өкілдер, соның ішінде өңірлік мәслихаттардыңтөрағалары, қоғамдық кеңестер мүшелері жәнетәжірибелі мамандар бар.
Гендерлік тепе-теңдік те сақталған. Комиссияда ғылым, басқару және кәсіпкерліксалаларының беделді әйел мамандары бар.
Комиссия мүшелерінің барлығы, оның ішіндезаң шығару үдерісіне тікелей қатысқандар, ауқымды кәсіби тәжірибеге ие.
Осы кәсіби құрам Комиссияға жүктелген, елдіңболашағы үшін стратегиялық маңызы бар міндеттердің сапалы әрі уақытыменорындалғаны туралы айтуға толық негіз береді.
2. Конституциялық комиссияның ашықтығымен жариялылығы
Конституцияға өзгеріс енгізу – мемлекетнегізіне және қоғамдық келісімге тікелейқатысты мәселе. Сондықтан оны жабықформатта немесе «тар шеңберде» талқылауғаболмайтыны белгілі.
Конституциялық комиссия қызметініңашықтығын арттыру үшін бірқатар шара қабылданды.
Біріншіден, отырыстар ресми сайт пен Конституциялық соттың әлеуметтік желіпарақшаларында тікелей эфирде көрсетілді.
Екіншіден, комиссия жұмысын жедел жариялаужәне ақпаратты жинақтау үшін«Конституциялық реформа 2026» дегенарнайы Telegram-арна ашылды.
Сонымен қатар комиссия мүшелерінің көбіәлеуметтік желіде белсенді. Олар өз пікірінтікелей немесе БАҚ арқылы жүздегенмыңдаған азаматқа жеткізді.
Осылайша комиссия жұмысы ашық әрі жарияформатта өтті, оның қызметі туралы ақпаратбарлық қалаған азаматқа қолжетімді болды.
Маңыздысы, тікелей эфир – тек техникалыққұрал ғана емес. Бұл қоғамға сенім мен биліктің ашық диалогқа дайын екенінің айғағы.
Мемлекет «Естуші мемлекет» қағидаты мен институционалдық жауапкершілікті жариялағансоң, Конституциялық комиссияның ашықжұмысы осы бағыттың заңды жалғасы болды.
Отырыстардың жария өтуі алыпқашпаәңгімелер мен негізсіз болжамдардың алдын алды, азаматтарға ұсынылып отырған нормалардың логикасын түсінуге жол ашты, ең бастысы – қабылданған шешімдердің заңдылығын арттырды.
3. Талқылау үдерісі туралы
Конституцияның жаңа редакциясын талқылаужәне әзірлеу шамамен жарты жыл уақыттыалды.
Іс жүзінде талқылау Мемлекет басшысы 2025 жылғы 8 қыркүйекте Қазақстан халқынаЖолдауында парламентті реформалаубастамасын жариялаған кезден басталды.
Осы мақсатта өткен жылдың қазанындапарламенттік реформа жөніндегі Жұмыс тобықұрылып, ол заңнамаға өзгерістер енгізумәселелерімен тұрақты айналысты.
Сонымен бірге парламенттік реформанықоғамдық талқылау тек Жұмыс тобыменшектелген жоқ. Өткен жылдың қазанынанбастап e-Otinish және eGovплатформаларындағы «Парламенттікреформа» бөлімі арқылы азаматтардан, сарапшылардан және қоғамдық ұйымдарданжүздеген ұсыныс келді.
Бұдан басқа, саяси партиялар мен басқа да қоғамдық ұйымдардан қолданыстағыКонституция ережелерін қайта қарауғабайланысты 1600-ден астам ұсыныс түсті. Осы негізде Конституциялық реформа жүргізу жәнеКонституциялық комиссия құру туралы шешімқабылданды.
Мемлекет іске қосқан кері байланыс тетіктеріазаматтар тарапынан белсенді қолданылып, Конституциялық реформаға қатысты қоғамныңтүрлі көзқарастары мен нақты сұраныстарынескеруге мүмкіндік берді.
Жиналған ұсыныстар жеке-дара емес, біртұтасәрі өзара үйлескен жоба ретінде қаралды. Нәтижесінде жаңарту Конституцияның барлықбөлімін – Кіріспеден бастап конституциялыққұрылыс негіздері, сот төрелігі, мемлекеттікбасқару және азаматтардың қатысу тетіктерінедейін қамтыды.
Бұл тәсіл бұрын қолданылған жекелеген әрібытыраңқы түзетулер енгізу тәжірибесінен бас тартып, жаңа Негізгі заңның тұтас әрілогикалық құрылымын қалыптастыруғамүмкіндік берді.
4. Конституцияның жаңа редакциясы туралы
Конституциялық комиссия барлық түскен ұсыныстар мен талқылаулар негізінде өзара келісілген және Конституция мәтініне енгізілген түзетулердің жинақталған жобасын дайындады.
Ұсынылып отырған жобада Кіріспе, 11 бөлім және 95 бап бар (қолданыстағы редакцияда – Кіріспе, 9 бөлім және 101 бап).
Екі жаңа бөлім енгізілді: «Халық кеңесі» және «Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу».
Төрт бөлімнің атауы өзгерді: · «Жалпы ережелер» – «Конституциялық құрылыс негіздері»; · «Адам және азамат» – «Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер»; · «Парламент» – «Құрылтай»; · «Соттар және сот төрелігі. Прокуратура. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл» – «Сот төрелігі. Прокуратура. Құқық қорғау тетіктері».
77 бапқа түзету енгізілді, бұл Конституция мәтінінің 84 пайызын құрайды.
Осылайша өзгерістер мен толықтырулар Негізгі заңның барлық бөлімін қамтиды.
Бөлімдердің атауларын өзгерту немесе баптардың тұжырымдарын нақтылау – жай редакциялық түзету емес, бұл тұжырымдамалық тәсілді жаңартатын, құқықтық нақтылықты күшейтетін және Негізгі заңның сапасын арттыратын терең ойластырылған қадам.
«Нормативтік құқықтық актілер туралы» заңға сәйкес, егер нормативтік құқықтық актінің мәтініне оның жартысынан астамын қамтитын өзгерістер және (немесе) толықтырулар енгізілсе, оның жаңа редакциясы қабылданады.
Осыны, сондай-ақ ұсынылып отырған өзгерістердің ауқымы мен мазмұнын ескере отырып, қазіргі заман талабына, қоғам қажетіне және мемлекеттің стратегиялық даму мақсатына сай келетін Қазақстан Республикасы Конституциясының жаңа редакциясын қабылдау орынды әрі негізді болды.
Демек, сөз жекелеген түзетулер туралы емес, Негізгі заңның мазмұны мен тұжырымдамалық негізін түбегейлі өзгертетін терең конституциялық жаңғырту туралы болып отыр.