Кәсіби аурулар еңбек гигиенасы мен қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы ең өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Олар өндірістік ортаның зиянды факторларының адам ағзасына ұзақ уақыт немесе қарқынды әсер етуі нәтижесінде пайда болады. Өнеркәсіптің дамуы, жаңа технологиялар мен химиялық заттардың қолданылуы еңбекке қабілетті халықтың денсаулығына қауіп-қатерді арттырады.
Кәсіби аурулардың алдын алу санитариялық-эпидемиологиялық қызметтің негізгі басым бағыттарының бірі болып табылады, себебі ол жұмысшылардың денсаулығын сақтауға, мүгедектік деңгейін төмендетуге және еңбек өнімділігін арттыруға ықпал етеді.
Кәсіби аурулар ұғымы
Кәсіби аурулар – бұл зиянды өндірістік факторлардың немесе еңбек процесінің ерекшеліктерінің әсерінен туындайтын және адамның кәсіби қызметімен тікелей байланысты патологиялық жағдайлар.
Өндірістік ортаның негізгі зиянды факторлары мыналарды қамтиды:
— Физикалық факторлар: шу, діріл, ультрадыбыс, иондаушы және иондаушы емес сәулелену, қолайсыз микроклимат, жеткіліксіз жарықтандыру;
— Химиялық факторлар: улы газдар, булар, аэрозольдер, шаң, ауыр металдар, пестицидтер;
— Биологиялық факторлар: бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар, паразиттер (әсіресе медицина қызметкерлері, ветеринарлар, зертхана қызметкерлері үшін өзекті);
— Психофизиологиялық факторлар: эмоционалдық шамадан тыс жүктеме, созылмалы стресс, жоғары жауапкершілік, бірсарынды еңбек, шаршау, түнгі ауысымдар.
Кәсіби аурулардың негізгі түрлері
Еңбек гигиенасы мен кәсіби патология тәжірибесінде келесі аурулар жиі кездеседі:
— Тыныс алу жүйесінің аурулары. Шаңды бронхит, өкпенің созылмалы обструктивті ауруы, пневмокониоздар (силикоз, асбестоз), тыныс жолдарының аллергиялық аурулары.
— Есту мүшесінің аурулары. Ұзақ уақыт шу әсерінен дамитын кәсіби нейросенсорлық есту қабілетінің төмендеуі.
— Тірек-қимыл аппаратының аурулары. Остеохондроз, радикулопатиялар, діріл ауруы, туннельдік синдромдар, ауыр физикалық еңбекке байланысты буын аурулары.
— Кәсіби уланулар. Сынап, қорғасын, еріткіштер, пестицидтер, көміртек тотығы және басқа да улы заттармен улану.
— Инфекциялық аурулар. Биологиялық қауіпсіздік шаралары сақталмаған жағдайда медицина қызметкерлерінде кездесетін туберкулез, вирустық гепатиттер, АИТВ-инфекция.
— Тері аурулары. Химиялық заттармен, жуғыш құралдармен, шайырлармен жанасу нәтижесінде пайда болатын контактылы дерматиттер, экзема, аллергиялық реакциялар.
Санитариялық-эпидемиологиялық қызметтің рөлі
Санитариялық-эпидемиологиялық қызмет (СЭҚ) кәсіби аурулардың алдын алу жүйесінде маңызды орын алады. Оның негізгі қызмет бағыттары:
— еңбек жағдайларына санитариялық-гигиеналық бақылау жүргізу;
— өндірістік орта факторларына зертханалық және аспаптық зерттеулер жүргізу;
— жұмыс орындары мен өндірістік процестерге гигиеналық бағалау беру;
— кәсіби ауру жағдайларын тіркеуге және тексеруге қатысу;
— жұмыс берушілерге профилактикалық ұсыныстар әзірлеу;
— қызметкерлер арасында санитариялық-ағарту жұмыстарын жүргізу;
— санитариялық нормалар мен ережелердің сақталуын бақылау.
Кәсіби аурулардың алдын алу
Алдын алу шаралары үш деңгейге бөлінеді.
1. Біріншілік профилактика
Зиянды факторлардың ағзаға әсер етуін болдырмауға бағытталған:
— қауіпсіз технологиялар мен жабдықтарды енгізу;
— желдетуді, жарықтандыруды және микроклиматты жақсарту;
— шу мен діріл деңгейін төмендету;
— жеке қорғаныш құралдарын қолдану (респиратор, қолғап, қорғаныш көзілдірігі, арнайы киім);
— санитариялық нормалар мен ережелерді сақтау;
— қызметкерлерді қауіпсіз еңбек тәсілдеріне оқыту.
2. Екіншілік профилактика
Ауруларды ерте анықтауға бағытталған:
— алдын ала және мерзімдік медициналық тексерулер жүргізу;
— қауіп тобына жататын қызметкерлерді диспансерлік бақылау;
— денсаулық жағдайына зертханалық және функционалдық бақылау жасау;
— кәсіби патологияның бастапқы белгілерін анықтау.
3. Үшіншілік профилактика
Асқынулардың алдын алуға және еңбекке қабілеттілікті сақтауға бағытталған:
— уақтылы емдеу және медициналық оңалту;
— қызметкерді жеңілірек немесе қауіпсіз жұмысқа ауыстыру;
— зиянды факторлармен байланысты шектеу немесе толық тоқтату;
— әлеуметтік және кәсіби оңалту шаралары.
Қорытынды
Кәсіби аурулардың көпшілігін санитариялық нормаларды сақтау, тиімді санитариялық бақылау жүргізу және жұмысшы, жұмыс беруші мен санитариялық-эпидемиологиялық қызмет арасындағы өзара тығыз ынтымақтастық арқылы алдын алуға болады.
Кәсіби патологияның алдын алу – бұл тек медициналық қана емес, сонымен қатар еңбекке қабілетті халықтың денсаулығын сақтауға, өмір сапасын арттыруға және қоғамдық денсаулықты нығайтуға бағытталған маңызды әлеуметтік-экономикалық міндет.
Жамбыл аудандық санитариялық-
эпидемиологиялық бақылау
басқарма басшысы Ғ. Әбділда